Ostatnio popełniłem krótki artykuł o genezie alchemii i w kilku niemalże słowach udowodniłem, że nasza europejska, zacofana, średniowieczna ALCHEMIA oraz arabska AL.-KIMJA to niemal to samo. Różnicą jest to, że Arabowie byli prekursorami alchemii, doprowadzając ją w krótkim czasie do rozkwitu. Oczywiście, podobnie jak w naszym, w świecie arabskim także zdarzały się prześladowania filozofów – eksperymentatorów. W dużej mierze zależało to od rejonu, ponieważ świat arabski był tak naprawdę podzielony pomiędzy kilka dynastii panujących, przy czym strefy wpływów zmieniały się bardzo dynamicznie, sami zaś władcy zmieniali się na tronach jeszcze szybciej.

Spośród wielu znakomitych arabskich uczonych, wyróżnia się jedno nazwisko: Jabir ibn Hajjam, i trzeba przyznać, że zasłużył on sobie na miano ojca alchemii w stu procentach.

+

JABIR IBN HAJJAM ABU MUSA AL-AZDI AL-KUFI, bo tak brzmi jego pełne nazwisko (Jabir z Musy syn Hajjama, uczeń szkoły w Kufie), był jednym z największych twórców podstaw chemii eksperymentalnej. Według arabskiego pisarza, Ibn Nadima (X wiek), który spisał najstarszą znaną nam biografię Jabira ibn Hajjama, ten wielki uczony istniał rzeczywiście. Według owej biografii, rozwinął on swoją działalność około roku 750, czyli już po okresie intensywnej islamizacji świata arabskiego (koniec VII wieku), niestety nie posiadamy jakichkolwiek innych danych dotyczących jego życia. Wiemy tylko tyle, że pracował jako lekarz w Kufie, gdzie ukończył szkołę słynną z tego, że posiadała ona najlepszy na świecie wydział kaligrafii i opracowała własny rodzaj pisma arabskiego, nazywany dzisiaj kuficznym. A wiedzeć należy, że Kufa słynęła we wczesnym okresie historii islamsko – arabskiej jako ośrodek kultury i nauki. Według niesprawdzonych informacji, sam Jabir był uczniem siódmego imama i był związany z religijną sektą islamską szyitów ismailitów. Ponieważ to właśnie alchemia stała się jego pasją, szybko zdobył w niej pierwszą pozycję w świecie arabskim oraz dał podwaliny pod średniowieczną alchemię europejską. Przypisuje się mu autorstwo kilkuset ksiąg traktujących nie tylko o alchemii, ale raczej ciężko będzie ustalić rzeczywiste autorstwo tych wszystkich dzieł, stanowiących prawie całość ówczesnej dostępnej nauki.

Wokół osoby Jabira urosła legenda, najbardziej rozpowszechniona na arabskim Wschodzie oraz w średniowiecznej Europie, gdzie zasłynął jako GEBER.

Najważniejszym kluczem do poznania całokształtu spuścizny Jabira oraz wszystkich przypisywanych mu dzieł, jest „Księga-Katalog” (Kitab al-Fihrist) autorstwa Ibn Nadima. Wszelkie informacje podane przez autora uzupełniają arabskie rękopisy oraz noty biograficzne zawarte w pismach samego Jabira, co pomaga w odtworzeniu corpusu dzieł przypisywanych temu uczonemu. Do chwili obecnej udało się ustalić, że do corpusu można śmiało zaliczyć 112 traktatów i rozpraw dotyczących alchemii, 70 opracowań dotyczących rozwoju doktryny alchemicznej, 144 „Księgi Równowagi” (Kutub al.-mawazin) oraz wiele pomniejszych dzieł traktujących o alchemii, komentarze do dzieł Platona i Arystotelesa, traktaty o filozofii, astronomii, astrologii, magii, naukach religijnych, muzyce, matematyce i medycynie. Przyjmuje się, że tak rozległy zakres spuścizny nie mógł być dziełem tylko jednego człowieka, bo choć sięga początków VIII wieku, to cały corpus został opracowany dopiero na przełomie IX – X wieku.

Nauka Jabira jest nauką eksperymentalną, opartą na teorii filozoficznej, mającą swoje korzenie w „Fizyce” Arystotelesa, które to dzieło Jabir znał doskonale i cytował wielokrotnie. Poza tym fundamentem stworzonej przez niego nauki były dzieła Aleksandra z Afrodyzji, Porfiriusza i Simplicjusza; posiłkował się także dziełami takich sław antycznego świata, jak Teofrast, Euklides, Galen, Ptolomeusz, Platon i Archimedes. Dzięki zamieszczonym przez niego cytatom jesteśmy w stanie poznać choć niewielką część słynnych dzieł znanych myślicieli, które zaginęły w mrokach historii.

Podstawą nauki Jabira jest mizam – równowaga. Doktryna ta łączy w sobie eksperymenty naukowe ze spekulacjami religijno-filozoficznymi, co prowadzi czasami do zaskakujących odkryć, np. zgodnie ze sformuowaną przez Jabira teorią, minerały składają się z ciał, dusz i duchów. Jeżeli alchemik poprzez swoje studia i eksperymenty stwierdzi jednoznacznie brak harmonii pomiędzy poszczególnymi czynnikami, jego świętym obowiązkiem jest je rozdzielić, oczyścić i połączyć ponownie w idealną całość. Innym, ciekawym twierdzeniem ojca alchemii jest pewność, że metale posiadają siłę witalną, która przez tysiąclecia prowadzi je przez różne stadia rozwoju względem form mniej doskonałych, aż osiągną one stan doskonały, tzn. zmienią się samoistnie w złoto. Zadaniem alchemika jest przyspieszenie tego procesu poprzez różne eksperymenty lub znalezienie czynnika przyśpieszającego pod postacią „Czerwonej Siarki”, albo, jak kto woli – kamienia filozoficznego. Oprócz tych niedorzecznych z dzisiejszego punktu widzenia i stanu wiedzy spekulacji, w dziełach Jabira odnaleźć można wybitnie rozsądne i bardzo współczesne poglądy na metody badań chemicznych, jak na przykład teoria o geologicznym pochodzeniu i formowaniu się metali.

Uczony zajmował się także praktycznym zastosowaniem przeprowadzanych przez siebie eksperymentów chemicznych: udoskonalał stopy metali, prowadził obróbkę stali, stosował trwałe barwienie materiałów i skór, używał topników i polaryzatorów przy wytopie szkła.

Musicie przyznać, że jak na człowieka sprzed 1300 lat mającego do dyspozycji tylko kilka starych ksiąg antycznych i worek dirhamów na wyrzucenie, Jabir ibn Hajjam jawi się jako geniusz i wizjoner. Nie był pierwszy, ale zrobił najwięcej i być może właśnie dlatego przez wielu ludzi jest postrzegany jako ojciec alchemii. Spośród wielu pozostawionych przez niego dzieł wielce prawdopodobne jest, że autorem niektórych był inny arabski uczony, Razi abu Bakr, ale o nim opowiem może przy innej okazji.

Sprawdź też: Geneza alchemii